Hindi lamang sa wika may identity crisis ang ating lipunan. Pati sa mga disenyong inilalagay sa mga damit, sa palagay ko’y may problema rin. Halos wala kang makikitang disenyong taal na Pilipino sa mga damit na ibinebenta ng mga lokal na brands natin.

Pati ang Bench at Penshoppe na mga nangungunang Pinoy na tatak ng damit, tila nagpipilit maging mukhang dayuhan.

Pero iba na ngayon. Kahit saan ka pumunta, may mga makakasalubong kang may suot na damit na ipinangangalandakan ang ating pagka-Pilipino.

Para bang bigla na lang, it’s cool to wear Pinoy. Hala, napapa-Taglish tuloy ako.

Nitong nakalipas na ilang taon ko pa ito napansin: Ang Artwork, may mga Bonifacio at Rizal shirts. Sa Greenhills, mayroong Jewels ba yun? Pinirata ng marami ang limited edition na Adidas track jacket na may disenyo ng watawat matapos itong ipagbawal dahil sa isang batas na tingin ko’y dapat nang baguhin.

Pero last year, naging todo-todo talaga. Naging matunog at na-feature pa sa Time ang Team Manila. Lalong napansin ang Kultura. Mabentang-mabenta ang Collezione Pilipinas collection.

Pati ang Bench at Penshoppe, nakisali na rin sa “I Am Ninoy” (sabagay, Bench model nga pala si Kris Aquino).

Siyempre, tuwang-tuwa ako.

Pero palaisipan din sa akin kung saan nagmula ang ganitong biglang pagsulpot ng pagkamakabayan sa pananamit. Dahil ba sa naging sobrang instant hit ang Adidas jacket? Dahil ba sa pamamayagpag nina Manny Pacquiao, Charice Pempengco, at Arnel Pineda sa international scene?

Hanggang noong nasa Singapore ako, pinag-iisipan ko yan lalo na’t may pailan-ilan akong nakakasalubong na mga kababayang nakasuot-Pinoy. Isang araw, habang nagtatrabaho, napadpad ako sa website ng FrancisM Clothing Co, na ang logo ay may tatlong bituin at araw mula sa ating watawat.

Taong 2005 pa lang pala matapos makasama sa raket ang isang foreign clothing company, ay nabuo na nina Kiko ang konsepto ng isang brand ng damit at ang kumpanyang ang magiging misyon ay “to instill pride in our race and to Filipinize every corner of the globe”.

Kung gayon, sina Francis Magalona pala ang nagpauso — o kung hindi man, kabilang sa mga nagpasimuno — ng cool na cool na fashion na ito.

Pagbalik ko sa Pilipinas, isang lunch break ay sinadya ko ang branch ng X-Print sa Market! Market! Gusto ko na rin kasing magkaroon ng 3 Stars & a Sun shirt gaya ng kapwa blogger na si Jonas Diego. Pero pagdating ko roon, out of stock na raw sila. Ganoon din daw sa Trinoma branch nila. Bubuwelo muna kako ako.

Hanggang sa daglian tayong iniwan ni Francis M. At kung paanong napakarami ang naghintay para masulyapan siya sa huling sandali, sobrang humaba rin ang pila sa branches ng kanyang 3 Stars & a Sun.

Wala pa rin akong 3 Stars & a Sun shirt. Sabi ng isang nag-comment sa FMCC site may purple and yellow raw ng classic 3 Stars & a Sun shirt na gusto ko. Isa sa mga darating na weekend, pupunta kami ni M sa Broadway at makikipila.

Habang isinusulat ito, sigurado akong may kahit isang designer — taga-FMCC man, o Bench, o Penshoppe, o baka nga taga-RRJ — na nagpupuyat para maperpekto ang isa na namang disenyong Pinoy para sa mga ibebenta nilang damit.

Hindi na ako nagrereklamo.

Francis Magalona (Photo from Wikipedia)

Ngunit iba ang nangyari.

Pero sa gitna ng pagluluksa ng bansa, lalo namang nangibabaw ang impluwensiya ni Francis M sa henerasyong ito.

Binaha ng comments ang kanyang blog at napakarami ng nag-search ng pangalan niya sa Web.

Kahit saan ka pumunta, maririnig ang kanyang mga awitin, lalo na ang Kaleidoscope World — sandaang libo ang nakikanta nito sa pinakahuling concert ng Eraserheads.

Sa mga mensahe ng kanyang mga kaibigan at tagahanga, mababasa ang pasasalamat sa inspirasyong ibinigay niya. Napanood ko rin sa Eat Bulaga kung paanong may mga kabataang dati’y walang magawa, ngunit nagkaroon ng direksyon ang buhay mula nang matagpuan ang kanyang uri ng musika — ang rap.

Kung tutuusin halos naging credo ng isang henerasyon ang kanyang “Mga Kababayan Ko”, na tuwirang sumalunga sa nangingibabaw sa kaisipang kolonyal at nagpahayag ng paniniwala sa kakayahan ng mga Pilipino.

Pagmamahal sa bayan at pagka-Pilipino rin ang tema ng iba pa niyang rap pieces: “Three Stars And A Sun”, “Man from Manila”, at “Tayo’y Mga Pinoy”.

Francis M at ang cover ng '1896: Ang Pagsilang'

Nilikha ang album bilang bahagi ng pagdiriwang ng sentenaryo ng Himagsikang Pilipino. (Kung tama ang pagkakaalala ko, nakuha ko ang CD ko nito sa Greenwich sa Ever Commonwealth — libre o discounted ata kasama ang isang pizza meal).

Sa “1-800 Ninety Six”, sinuma ni Francis M ang karanasan natin sa tatlong dayuhang mananakop at idinaing ang patuloy na pagiging mailap ng tunay na kalayaan.

Sa “Kabataan Para sa Kinabukasan”, ang panawagan niya’y kapayapaan, kalikasan, kabataan, at “maging tunay na bayani”.

Pinakahinahangaan ko si Francis M sa pagsusuot ng kanyang pagkamakabayan. Unti-unti nang pinatataob ng kanyang FrancisM Clothing Company at ng sagisag nitong 3 Stars & a Sun ang imported mentality na dati’y gumagabay sa mga Pinoy sa pagpili ng mga damit na susuutin.

Naging matibay siya sa kanyang pakikipaglaban sa leukemia. Sa pagitan ng gamutan ay nagtrabaho pa siya’t patuloy na nagbigay-inspirasyon sa kanyang mga tagahanga. Ang tatag ng loob na ipinakita niya ay ipinakita rin kanyang pamilya sa kabila ng kanyang pagpanaw. Lumisan si Francis M., ngunit di siya natalo sa laban.

May pagpupugay kay Francis M ang Tinig.com: Tribute to Francis Magalona.

May malawak na koleksyon naman si Tonyo Cruz ng Francis Magalona links.

Share ko lang ang lyrics ng “1-800 Ninety Six” na kinopya ko sa album CD jacket ng “1896: Ang Pagsilang”:

1-800 Ninety Six
(Francis M)

Sumaludo sa harap ng bandila
Kastila ka bang umaalipin sa alila
Sinakop ng puti ang mga kayumanggi
Pinagnanakaw ang lahi at sila’y naghari
Hanggang ngayon pa rin sila pa rin ang nakaupo
Ilang daang taon mula noon, nakagapos
Ang ating mga kamay, nakapiring ang mga mata
Dila’y pinuputol pag ika’y nagsasalita
Tulad ni Rizal na panulat ang pinairal
Si Andres ay pinatay ng kanyang mga kakulay
Yo hablo espanyol,
Si senyor, Conio
Ako po ay isang mestisong indio po
You are a friend of Uncle Sam,

Yo my man I am
I don’t speak Tagalog but I try to understand
Pilipino ka ba, Bansai, Shinjimai
Dorobo kedo moto oto kumai
Dugong inialay para sa bayan
Sayang naman ang kanilang pinaglabanan
Dugo’y bumaha at naging pataba
Bulok na bunga, tumulo ang luha

Perlas ng Silanganan ung tawagin ang ‘Pinas
Sinilang sa Silangan ang angkan ni Malakas
Anak ni Bathala at ako’y nababahala
‘Di ako naniniwala na ako ay malaya
Akala ko ba Philippines 2000
Pero bakit ganoon parang walang patutunguhan
Kung buhay lamang ang ating mga bayani
Alam kong sila ang unang-unang magsasabi na
Kahit kailan man bayan muna bago sarili
Sa pagnanakaw ang nakaupo’y nawiwili

Kapuna-puna ang mga anomalya
Ang kakapal nila mga walanghiya
Barong Tagalog pa ang suot ng mga gago
‘Pag nag-Tagalog, baku-bako anlabo
Ilan sa liderato dapat sa krus ipako
Alam ba ninyo kung sino ang mga tinutukoy ko?

Kung gusto ninyong basahin, narito ang discussion thread sa PinoyExchange. Salamat kay aajao, na nagbahagi ng link.

Aside from offering regular theater and arts courses, PETA has also pioneered the Theater-in-Education (TIE) Courses to make classroom teaching more interesting and engaging by introducing creative means of teaching for regular subjects like Mathematics, English, Filipino, Science, etc.

Enrollment is still going on for the following classes:

Creative Pedagogy (Theater-in-Education 1) is designed for formal and non-formal educators. Pep up your teaching competencies through creative methodologies, approaches and philosophies in the teaching of arts and academic subjects. Enhance your teaching technique by using artistic disciplines as tools of learning

Asian Theater (Theater-in-Education 2) is for theater artists, cultural workers and arts/culture/history/humanities educators. Immerse yourself in the discussions and analyses of the rich culture of Asian countries, their theater history, art forms and world views. Discover their influences to artists, dramatists and theater pedagogues all over the world. Be more conscious of their nature and qualities that have influenced your own artistic expression.

As a final output for these courses, teachers will design and showcase creative lesson plans which can immediately be put to practice in the coming school year.

PETA also offers Theater for Development for community and cultural workers. This course is designed to help community workers in creating different forms of performances for the propagation of their own issues and programs through the PETA Integrated Theater Arts (ITA) approach with special sessions on community situational analysis.

All classes will be held from May 12 to 16, 2008, Monday to Friday from 9am to 4pm. Venue is at the PETA THEATER CENTER, No. 5 Eymard Drive, New Manila, Quezon City (behind the Quezon City Sports Club). For more details, contact the PETA Marketing & Public Relations Office c/o Ms. Julie Bautista at 7256244, 4100821 or mobile number 0928-5078368.

Howie Severino travels to Mindoro to investigate the legend of “lost tisoys,” a tribe of Mangyans called Olandes, mountain people in Mindoro descended from shipwrecked Dutch sailors.

Various people give conflicting accounts, including a scholar who proclaims that the “white Mangyans” are a myth, along with other popular beliefs such as Mangyans with tails.

But are the white Mangyans really a myth? In a Mangyan tiangge in the remote village of Bait, Howie is told of Mangyan tisoys in the local high school. He finds them there and learns they come from a mountain community called Panaytayan.

But it is not what he expected.
Descending not from Dutch sailors from centuries ago, the tisoys are four children of a Dutch priest who married a Mangyan and has lived in splendid isolation for four decades. He is now among the foremost experts on Mangyan culture. In the village, he has set up institutions designed to teach and preserve ancient tribal practices such as the script, music, and weaving.

His daughter Anya is a 23-year-old tisay who proudly calls herself a Mangyan and is following her father’s footsteps in championing the Mangyan while presenting a new face of the tribe to the outside world.

She accompanies her bahag-clad, betel-chewing uncle Anheng as he ventures down the mountain to town, faces of the old and the new Mangyan. As Anya and her siblings age and produce families of their own, the myth of the Olandes village may yet become a reality.

Cinematography: Egay Navarro
Director: JJ Villamarin
Field producer: Rommel Bernardo
Executive producer: Ella Evangelista

Noong isang taon ay kinapanayam ko si Sir Nick sa pamamagitan ng email (tingnan ang Si Sir Monico Atienza at ang Kanyang mga Alaala ng First Quarter Storm) para sa isang story pitch na ginagawa ko sa opisina.

Natuwa ako noon dahil isiningit talaga niya sa pagitan ng kanyang mga klase ang pagsagot sa mga tanong ko. At kahit sikat na guro at maraming estudyanteng umiidolo, ayos pa ring makitungo si Sir Nick.

Hindi ko siya naging guro sa UP. Pero malapit na kaibigan siya ng idolo kong si Prof. Luis Teodoro. Pero naging propesor si Sir Monico ng ilan sa mga kasama ko sa Tinig.com at kasamahan din siya ng mga kaibigan kong aktibista. Malawak at makulay ang naging karanasan niya sa kilusang rebolusyunaryo.

Bukod sa kanyang paghahangad na mabago ang lipunang Pilipino, mahalaga rin ang kontribusyon ni Sir Nick sa pagsusulong ng wikang pambansa. Ang kanyang mga akda, gaya ng Kilusang Pambansa-Demokratiko sa Wika, at mga salin sa Filipino ng mga kilalang akdang dayuhan tulad ng Diyos ng Maliit na Bagay (God of Small Things) ay magsisilbing matibay na ambag sa pagpapaunlad ng wikang Filipino.

Nang magkita kami sa paglulunsad ng bagong edisyon ng aklat na Philippine Society and Revolution noong isang taon ay ibinigay niya rin sa akin ang mga hinihiram kong FQS materials para maidagdag sa koleksiyon ng aming aklatan sa opisina. Iyon na ang huli naming pagkikita.

Nang siya’y magkasakit at ma-comatose, tumulong kami sa Tinig.com sa pagpapalaganap ng sulat panawagan ng suportang pinansiyal para sa kanya.

Hindi na ako nakadalaw sa kanya sa ospital, o maging sa kanyang tahanan. Malapit lang yata rito tirahan ko ang kanyang bahay, pero di rin ako nakadalaw.

Nang mabalitaan ko ang tuluyang paglisan ni Sir Nick halos kasabay ng pagpanaw ni Rene Villanueva–ang maylikha ng Batibot–agad kong ipinost sa UPAlumni.net ang balita (tingnan ang Profs. Monico Atienza, Rene Villanueva pass away).

Nakadalo ako sa huling parangal sa kanyang lamay sa UCCP bago siya i-cremate noong Sabado. Idinaan siya sa UP bago dinala sa Chinese cemetery.

Hindi magmamaliw ang alaala ni Sir Nick hindi lamang sa kanyang pamilya, mga estudyante, kasama at kaibigan, kundi pati rin sa mga naghahangad na lalong mapaunlad ang wikang Filipino.

Samantala, sa mga darating na araw ay ibabalik ko ang mga CD na hiniram ko sa kanya sa kanyang pamilya o mga kasama.

Pero noong nasa Marinduque ako, wala sa bokabularyo ko yang trick or treat na ‘yan. Ang meron sa amin ay ang pangangaluluwa. Parang karoling kung Pasko, pero ginagawa sa gabi kapag Undas (o Undras). Kakanta ang mga nangangaluluwa, at dapat ay bibigyan sila ng pera ng mga nasa bahay na tinapatan at kinantahan nila.

Ganito ang kinakanta nila (ang eksaktong lyrics ay nakuha ko sa blog ni Sir Roland Tolentino) :

Kaluluwa’y dumaratal/Sa tapat ng Durungawan
Kampanilya’y tinatantay/Ginigising ang may buhay
Kung kami po’y limiusan/Dali-dalian po lamang
Baka kami mapagsarhan/Ng pinto ng kalangitan
Kaluluwa kaming tambing/Sa purgatoryo nanggaling

Hindi ko alam kung mayroon pa ring nangangaluluwa sa amin — o kahit sa ibang bahagi ng bansa. Ang alam kong huling gumagawa niyan sa aming barangay ay ang matandang si Ka Pelis (Felix?) , na malamang ay sumakabilang buhay na.

Pero mukha namang wala pag nagti-trick or treat sa amin. Ano ba ‘yang trick or treat na ‘yan? Isa itong tradisyon sa Amerika at ilan pang mga bansa na pilit na ginagaya ng ilang mga Pilipino.

Pasintabi sa mga nagti-treat or treat — wala pong personalan, napag-uusapan lang — pero sabi ko nga sa office kanina, parang TH, as in trying hard, ang mga magulang ng mga batang pinagti-treat or trick. Parang TH gumaya sa tradisyon at kulturang dayuhan.

Pero opinyon ko lang ‘yun sa ngayon. Di ko naman sinasabing mangaluluwa na lang kayo. Ika nga, kanya-kanyang trip lang yan. Kung saan ka masaya, happy ka roon!

Kakakita ko lang noong isang araw sa post ni Connie Veneracion tungkol sa pangongopya ng Manila Bulletin sa recipe niya. Ngayong gabi, ipinabasa sa akin ni Vernon Totanes ng Filipino Librarian ang kanyang bukas na liham para sa isang Cristina Santos Canonigo, nakatalang may-akda ng aklat na Talumpati! Talumpati! Talumpati! Book One: Pantulong sa mga Guro’t Mag-aaral, na gumamit sa kanyang mga salin nang walang pahintulot.

Naalala ko tuloy ang post ko dati tungkol kay Keiko at iba pang Cybermagnanakaw. Kawawa itong si Keiko. Dinale siya ng galit na bloggers. Kung ako si Cristina Santos Canonigo, kakausapin ko kaagad si Vernon. Aba, mahirap nang ma-Malu Fernandez!

Eto pala ang buong teksto ng bukas na liham ni Filipino Librarian:

Dear Ms. Cristina Santos Canonigo,

I am writing to you in connection with the following book:

Talumpati! Talumpati! Talumpati!
Book One: Pantulong sa mga Guro’t Mag-aaral
Tinipon at Isinaayos ni C. S. Canonigo

Karapatang-ari 2006 ni Cristina Santos Canonigo
Reserbado ang lahat ng karapatan (All Rights Reserved)
ISBN 971-846-052-7

Unang Limbag: December, 2006
Inilathala ng TCB Book Supply
Selling price at National Bookstore: 48 pesos

Specifically, I refer to the following speeches reproduced in the book:

Pananalig (Pangulong Ramon Magsaysay), pp. 51-52
Muling Maging Dakila (Pangulong Ferdinand E. Marcos), pp. 53-54
Mensahe sa Aking Mga Kababayan (Pang. Manuel L. Quezon), pp. 55-56

I was not born yesterday. The speeches enumerated above were taken from my blog. They were delivered in English, and I translated them into Tagalog. But no mention is made in the book, for which you have claimed copyright, of the original language in which the speeches appeared or of their translator.

Could it be that you made your own translations, and it just so happened that the words you used corresponded exactly with mine? But how do you explain the fact that the last words of “Sa Kabataan” (Onofre Pagsanghan), pp. 47-49, are the same as those of my post? I think it is too much of a coincidence that you acknowledge the same persons that I did in the exact same words that I used: “Thanks to Ronald Cabunagan and Francis Alvarez, SJ, for their assistance in obtaining the text.”

For your information, the content of this blog is protected by a Creative Commons license, which states that my posts are free to be copied, distributed and transmitted under certain conditions, of which the most relevant to this case are:

Attribution. You must attribute the work in the manner specified by the author or licensor.
Noncommercial. You may not use this work for commercial purposes.
Any of the above conditions can be waived if you get permission from the copyright holder.

You have violated both of the conditions and I certainly did not grant permission because it was not sought. Hence, I demand that you pull out all the copies of the book from all distribution outlets by 30 September 2007. If you ignore this demand, then I will be forced to take legal action, not to mention use everything at my disposal—including the choice words I have refrained from employing thus far—to make sure that everyone who might possibly buy the book knows that you reap where you do not sow.

Vernon Totanes
Filipino Librarian
PRC License No. 4154

Ang mga aklat ni Canonigo ay puro mga koleksiyon ng talumpati, biro, at iba pa. Sana lang, kilalanin niya ang kanyang mga pinagkunan.

Ganito ang paliwanag ng Google tungkol sa “I’m Feeling Lucky”:

Google has a function, “I’m Feeling Lucky” that presents a particular translation challenge. The function takes the user immediately to the first result for a search — so, a user selects “I’m Feeling Lucky” when they are willing to take a chance that Google’s first result will be what they are looking for. The phrase in English has a specific tone — daring, confident, and playful. This has been a hard phrase for people to translate. If you can’t come up with a way to translate this phrase while preserving its tone just leave it in English.

Bagamat medyo may tila kaugnayan sa pananampalataya ang sinasabing pinag-ugatan ng “bahala na”–i.e., Bathala na, o pagpapaubaya sa Diyos–ang kahulugan nito sa kasalukuyang panahon ay lumawak na upang maisama ang pagpapaubaya ng mga Pinoy sa tinatawag sa suwerte. Kaya halimbawa, sobrang gusto mong tumaya sa sa lotto, sasabihin mo, “Tataya talaga ako. Bahala na. Malay mo, manalo.”

Sa paghahanap ng pahina sa Google, parang pakikipagsapalaran ang pagpindot sa “I’m feeling lucky.” Kahit di ka siguro sa kakalabasan, pipindutin mo pa rin. You’re willing to take the chance. Malay mo, baka sakaling mapunta ka sa hinahanap mo. Baka suwertehin ka. Bahala na, di ba?

Kaugnay nito, iminungkahi ko rin dati na gamitin ang “isubi” kung hindi natin masyadong gusto ang i-save sa terminolohiya ng mg computer. Narito ang paliwanag ko: Ano sa Tagalog ang “Save”?

Kaya ang “Yano ka, ee. Napakatalandi mo baya!” sa amin ay maisasalin bilang “Grabe ka! Ang landi-landi mo talaga!”

Ang nakakaaliw, ang salitang talandi ay maaari ring ikabit sa panahon. Ang pabagu-bagong panahon–gaya ng bigla at magkasunod na pag-araw at pag-ulan ay “talanding panahon.”

Ngayong nasa Kamaynilaan na ako, naaalala ko ang “talanding panahon.” Tuwing gabi at umaga kasi, napapansin ko ito. Dapat ay malapit na ang tag-init, ngunit ang gumigising sa akin ay ang malamig na simoy na di ko masyadong naramdaman noong Disyembre.

Pero ‘di ako nagrereklamo, ha? Para sa tulad kong lumakad lang ng ilang hakbang ay pinagpapawisan na, ayos lang sa akin ang ganitong paglalandi ng panahon.